1881–1938
Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu ve ilk Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk; askerî kariyeri, Millî Mücadele’nin örgütlenmesindeki liderliği ve erken Cumhuriyet döneminin kapsamlı siyasi, hukuki, eğitimsel ve toplumsal dönüşümleriyle Türkiye tarihinin temel figürlerinden biridir.
Mustafa Kemal, kesin günü bilinmemekle birlikte 1881’de, o tarihte Osmanlı Devleti sınırları içinde bulunan Selanik’te doğdu. Günümüzde Yunanistan’ın Thessaloniki şehri olan Selanik, 1912’de Birinci Balkan Savaşı sırasında Osmanlı yönetiminden çıktı. Babası Ali Rıza Efendi, annesi Zübeyde Hanım’dı.
Selanik ve Manastır’daki askerî okullarda eğitim gördükten sonra 1899’da İstanbul’daki Harp Okuluna girdi. 1902’de mezun olarak Harp Akademisinde eğitimine devam etti ve 1905’te kurmay subay olarak mezun oldu.
İlk görevleri arasında Şam’daki Beşinci Ordu ve Osmanlı ordusundaki çeşitli kurmay görevleri yer aldı. 1909’da 31 Mart Vakası sırasında Hareket Ordusunda bulundu. Ardından Trablusgarp Savaşı’nda Tobruk ve Derne çevresinde, Balkan Savaşları’nda ve 1913’ten itibaren Sofya askerî ataşesi olarak görev yaptı.
Birinci Dünya Savaşı sırasında 1915’te Çanakkale Cephesi’ndeki komutasıyla ülke çapında tanındı. Daha sonra Doğu Cephesi’nde ve 1917–1918’de Yedinci Ordu bünyesinde Suriye–Filistin Cephesi’nde üst düzey komuta görevleri üstlendi.
Osmanlı Devleti 30 Ekim 1918’de Mondros Mütarekesi’ni imzaladı. Savaş sonrasında İtilaf kuvvetlerinin askerî denetimi ve imparatorluğun farklı bölgelerinde toprak işgalleri başladı. Yunan kuvvetlerinin 15 Mayıs 1919’da İzmir’e çıkması, Mustafa Kemal’in Anadolu’ya hareketinden hemen önceki siyasi ve askerî ortamın önemli bir parçasıydı.
19 Mayıs 1919’da Dokuzuncu Ordu Müfettişi olarak Samsun’a çıktı. Çalışmaları İstanbul makamlarının öngördüğü sınırları aşınca geri çağrıldı. Amasya Genelgesi, askerlikten istifası ve Erzurum ile Sivas kongreleri, onu bir Osmanlı subayından örgütlü millî hareketin merkezî sivil liderine dönüştüren başlıca aşamalardı.
1919–1922 arasında önce Heyet-i Temsiliye, ardından Büyük Millet Meclisi etrafında kurulan siyasi örgütlenmeye liderlik etti. Başkomutan olarak Sakarya Meydan Muharebesi’ni ve 1922 Büyük Taarruzu’yla sonuçlanan son askerî harekâtı yönetti.
24 Temmuz 1923’te Lozan Barış Antlaşması imzalandı; Ankara 13 Ekim’de başkent oldu ve Cumhuriyet 29 Ekim’de ilan edildi. İlk Cumhurbaşkanı seçilen Mustafa Kemal, ölümüne kadar bu görevde kaldı. Cumhurbaşkanlığı dönemi siyasi, hukuki, eğitimsel, dilsel ve toplumsal dönüşümlerle şekillendi.
Atatürk 10 Kasım 1938’de İstanbul’daki Dolmabahçe Sarayı’nda hayatını kaybetti. Naaşı 21 Kasım’da Ankara Etnografya Müzesinin avlusundaki geçici kabre yerleştirildi ve 10 Kasım 1953’te devlet töreniyle Anıtkabir’e nakledilene kadar burada kaldı.
Mustafa Kemal, Osmanlı askerî ve idari yapısı içinde Dokuzuncu Ordu Müfettişi olarak Anadolu’ya geçti. Harbiye Nezareti 8 Haziran 1919’da İstanbul’a dönmesini istedi. 22 Haziran tarihli Amasya Genelgesi ve faaliyetlerine yönelik baskıların ardından 8–9 Temmuz gecesi hem müfettişlik görevinden hem de askerlik mesleğinden istifa ederek çalışmalarını sivil olarak sürdürdü.
Erzurum Kongresi bir Heyet-i Temsiliye oluşturdu ve bölgesel toplanmasına rağmen millî sonuçlar doğuran kararlar aldı. Sivas’ta müdafaa-i hukuk örgütleri Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti çatısı altında birleşti. Damat Ferit Paşa hükûmetleri idari görevden almalar, karşı propaganda ve örgütlenmeyi engelleme girişimleriyle genel olarak harekete karşı çıktı; sonuçsuz kalan Ali Galip olayı bu gerilimin açık örneklerinden biriydi.
“İstanbul Hükûmeti” tek ve değişmeyen bir aktör değildi. Damat Ferit Paşa hükûmetleri belirgin biçimde Millî Mücadele karşıtı bir çizgi izlerken 2 Ekim 1919’da kurulan Ali Rıza Paşa Hükûmeti daha uzlaşmacı bir yol izledi. Salih Paşa, Amasya Görüşmeleri’nde bu hükûmet adına Mustafa Kemal ve Heyet-i Temsiliye ile görüştü. Meclis-i Mebusanın yeniden toplanması başta olmak üzere çeşitli konularda uzlaşıldı; ancak protokollerin tamamı İstanbul’da kabul edilmedi. Ali Rıza Paşa’nın Mart 1920’deki istifasının ardından Salih Paşa kısa süreli bir hükûmet kurdu; İstanbul’un işgalini izleyen kriz içinde bu hükûmet de çekildi ve Damat Ferit Paşa nisanda yeniden göreve geldi.
Meclis-i Mebusan, İstanbul hükûmeti ve sarayla özdeşleştirilmemelidir. Millî Mücadele’ye yakın mebuslar 28 Ocak 1920’de Misak-ı Millî’nin kabulünde önemli rol oynadı. İstanbul’un 16 Mart’ta resmen işgal edilmesi Meclisin olağan çalışmasını imkânsızlaştırınca 23 Nisan’da Ankara’da yeni bir meclis açıldı. Böylece siyasi meşruiyet, egemenlik, idare ve silahlı kuvvetler üzerinde yetki bakımından İstanbul ve Ankara merkezli iki rakip otorite ortaya çıktı.
Damat Ferit Paşa’nın 1920’de yeniden hükûmete gelmesiyle karşı koyma sertleşti. Şeyhülislam Dürrizade Abdullah’ın 11 Nisan tarihli fetvası ile Kuvâ-yı İnzibâtiye’nin kurulması, Millî Mücadele ve Kuvâ-yı Milliye’yi bastırma çabalarının parçasıydı. Osmanlı Hükûmeti temsilcileri 10 Ağustos’ta Sevr’i imzaladı; Büyük Millet Meclisi antlaşmayı reddetti, onaylamadı ve bağlayıcı saymadı. Sevr’in yerini savaş sonrası düzende Lozan aldı; 1 Kasım 1922’de saltanatın kaldırılması siyasi otorite ikiliğini sona erdirdi.
Osmanlı Devleti sınırları içindeki Selanik’te doğdu.
Doğumunun kesin günü bilinmemektedir; Selanik 1912’ye kadar Osmanlı yönetiminde kaldı.
Selanik Askerî Rüştiyesine girdi.
İstanbul’daki Harp Okuluna girdi.
Harp Okulundan mezun olarak Harp Akademisinde eğitimine devam etti.
Harp Akademisinden kurmay subay olarak mezun oldu.
Şam’daki Beşinci Orduda görev yaptı.
31 Mart Vakası sırasında Hareket Ordusunda görev aldı.
Trablusgarp Savaşı’nda görev yaptı.
Tobruk ve Derne çevresindeki harekâtlarda bulundu.
Balkan Savaşları sırasında görev yaptı.
Sofya askerî ataşeliğine atandı.
Çanakkale Cephesi’nin kritik safhalarında Osmanlı birliklerine komuta etti.
Doğu Cephesi’nde komuta görevleri üstlendi.
Yedinci Ordu ile Suriye–Filistin Cephesi’ni kapsayan üst düzey komuta görevlerinde bulundu.
Mondros Mütarekesi Osmanlı Devleti’nin Birinci Dünya Savaşı’na katılımını sona erdirdi.
İtilaf donanmasının Boğaz’a girdiği gün İstanbul’a döndü.
Yunan kuvvetleri İzmir’e çıktı.
İşgal, Millî Mücadele öncesindeki yakın siyasi ve askerî bağlamın önemli bir parçasıydı.
Dokuzuncu Ordu Müfettişi olarak Samsun’a çıktı.
Harbiye Nezareti İstanbul’a dönmesini emretti.
Amasya Genelgesi yayımlandı.
Genelge, bağımsızlığın tehlikede olduğunu ve İstanbul Hükûmeti’nin sorumluluğunu yerine getiremediğini belirterek millî örgütlenme ile Sivas’ta bir kongre çağrısı yaptı.
Ordu müfettişliğinden ve askerlik mesleğinden istifa etti.
Siyasi çalışmalarını sivil olarak sürdürdü.
Erzurum Kongresi toplandı.
Mustafa Kemal delege olarak katıldı, başkan seçildi ve kongrenin oluşturduğu Heyet-i Temsiliyede yer aldı.
Sivas Kongresi toplandı.
Bölgesel müdafaa-i hukuk örgütleri birleştirildi ve Heyet-i Temsiliyenin yetkisi genişletildi.
Ali Galip olayı Damat Ferit Hükûmeti ile gerilimi artırdı.
Sivas merkezli hareketi engelleme girişimi sonuçsuz kaldı ve İstanbul ile haberleşme geçici olarak kesildi.
Damat Ferit Paşa istifa etti.
Ali Rıza Paşa yeni hükûmeti kurdu.
Daha uzlaşmacı yaklaşım, Heyet-i Temsiliye ile geçici bir müzakere dönemi açtı.
Amasya Görüşmeleri yapıldı.
İstanbul Hükûmetini Salih Paşa temsil etti; Meclis-i Mebusanın yeniden toplanması dâhil çeşitli konularda uzlaşıldı, fakat bütün protokoller İstanbul’da kabul edilmedi.
Mustafa Kemal ve Heyet-i Temsiliye Ankara’ya geldi.
Demir yolu ve telgraf bağlantıları, görece güvenli konumu ve batı cephesine yakınlığı Ankara’yı uygun bir örgütlenme merkezi yaptı.
Son Osmanlı Meclis-i Mebusanı İstanbul’da toplandı.
Misak-ı Millî kabul edildi.
Misak-ı Millî kararları kamuoyuna açıklandı.
İstanbul İtilaf kuvvetlerince resmen işgal edildi.
Mebuslar ve başka isimler tutuklandı; Meclis-i Mebusan normal biçimde çalışamaz hâle geldi.
Mustafa Kemal Ankara’da olağanüstü yetkili bir meclis için seçim çağrısı yaptı.
Meclis-i Mebusan resmen feshedildi ve Millî Mücadele karşıtı fetva yayımlandı.
Şeyhülislam Dürrizade Abdullah’ın fetvası, hareketi bastırmaya yönelik girişimlerin yoğunlaştığı dönemin bir parçasıydı.
Büyük Millet Meclisi Ankara’da açıldı.
Meclis, siyasi egemenlik ve hükûmet bakımından rakip bir merkez oluşturdu.
Osmanlı Hükûmeti temsilcileri Sevr Antlaşması’nı imzaladı.
Büyük Millet Meclisi antlaşmayı reddetti ve bağlayıcı saymadı.
Birinci İnönü Muharebesi yapıldı.
İkinci İnönü Muharebesi yapıldı.
Mustafa Kemal’e Başkomutanlık yetkisi verildi.
Sakarya Meydan Muharebesi yapıldı.
Meclis Mustafa Kemal’e Mareşal rütbesi ve Gazi unvanı verdi.
Büyük Taarruz başladı.
Başkomutanlık Meydan Muharebesi Dumlupınar’da zaferle sonuçlandı.
Türk kuvvetleri İzmir’e girdi.
Mudanya Mütarekesi imzalandı.
Saltanat kaldırıldı.
Bu karar İstanbul ve Ankara’daki siyasi otoriteler arasındaki ikiliği sona erdirdi.
Lozan Barış Antlaşması imzalandı.
Ankara başkent ilan edildi.
Cumhuriyet ilan edildi; Mustafa Kemal ilk Cumhurbaşkanı seçildi.
Halifelik kaldırıldı ve Tevhid-i Tedrisat Kanunu kabul edildi.
Türk Medeni Kanunu kabul edildi.
Yeni Türk alfabesi kabul edildi.
Kadınlara belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı tanındı.
Kadınların siyasi hakları muhtarlık ve ihtiyar heyeti seçimlerini kapsayacak şekilde genişletildi.
Soyadı Kanunu kabul edildi.
Mustafa Kemal’e kanunla Atatürk soyadı verildi.
Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi imzalandı.
Altı ilke Anayasa’ya girdi.
Hatay meselesi dış politikanın önemli gündemlerinden biri oldu.
Hatay, Atatürk’ün ölümünden sonra 1939’da Türkiye’ye katıldı.
Atatürk İstanbul’daki Dolmabahçe Sarayı’nda hayatını kaybetti.
Naaşı Ankara Etnografya Müzesindeki geçici kabre yerleştirildi.
Şam, Hareket Ordusu, Trablusgarp ve Balkan Savaşları ile Sofya ataşeliğinden geçen kariyeri; Birinci Dünya Savaşı’nda Çanakkale, Doğu Cephesi ve Yedinci Ordu komutanlıklarıyla devam etti.
1919’dan itibaren kongreler ve Heyet-i Temsiliye aracılığıyla bölgesel direnişi birbirine bağladı; ardından Büyük Millet Meclisi merkezli siyasi otoriteye liderlik etti. Başkomutan olarak Sakarya’yı ve 1922 harekâtının son safhasını yönetti.
Lozan’ın ardından Ankara’nın başkent olması ve Cumhuriyet’in ilanıyla Mustafa Kemal ilk Cumhurbaşkanı seçildi. Cumhurbaşkanlığı, devlet inşasıyla kapsamlı kurumsal dönüşümleri birlikte yürüttüğü dönem oldu.
Lozan sonrasında uluslararası tanınma pekişirken dış politikada egemenlik ve diplomatik çözüm öne çıktı. 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi Türkiye’nin Boğazlar üzerindeki egemenliğini uluslararası bir rejim içinde güçlendirdi. Hatay meselesi Atatürk’ün son yıllarında önemli bir gündemdi; Hatay, ölümünden sonra 1939’da Türkiye’ye katıldı.
Atatürk’ün naaşı, ölümünün ardından 21 Kasım 1938’den 10 Kasım 1953’e kadar Ankara Etnografya Müzesindeki geçici kabirde tutuldu. Kalıcı anıt mezar, daha sonra Anıttepe adıyla anılan Rasattepe üzerinde inşa edildi.
1941’de uluslararası bir mimari proje yarışması açıldı. Prof. Emin Onat ve Orhan Arda’nın projesi, değişiklikler yapılması şartıyla 1942’de uygulanmak üzere seçildi. İnşaat 9 Ekim 1944’te başladı ve 1953’e kadar aşamalar hâlinde sürdü.
Atatürk’ün naaşı 10 Kasım 1953’te devlet töreniyle Etnografya Müzesinden Anıtkabir’e nakledildi. Yerleşke; Barış Parkı, Aslanlı Yol, Tören Meydanı, Şeref Holü, Mozole ile Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesini kapsar.
Şeref Holü’nde görülen büyük taş lahit semboliktir. Atatürk’ün asıl mezarı, mozolenin zemin katında ve sembolik lahdin altındaki mezar odasında bulunur.
Atatürk’ün ölümünün ardından kalıcı anıt mezar için yer belirleme süreci başladı.
Uluslararası mimari proje yarışması açıldı.
Emin Onat ve Orhan Arda’nın projesi uygulanmak üzere seçildi.
Rasattepe’de inşaata başlandı.
İnşaat birkaç aşamada sürdürüldü.
Atatürk’ün naaşı Etnografya Müzesinden Anıtkabir’e nakledildi.
Ey Türk gençliği!
Birinci vazifen; Türk istiklalini, Türk cumhuriyetini, ilelebet muhafaza ve müdafaa etmektir.
Mevcudiyetinin ve istikbalinin yegâne temeli budur. Bu temel, senin en kıymetli hazinendir. İstikbalde dahi seni bu hazineden mahrum etmek isteyecek dâhilî ve haricî bedhahların olacaktır. Bir gün, istiklal ve cumhuriyeti müdafaa mecburiyetine düşersen, vazifeye atılmak için içinde bulunacağın vaziyetin imkân ve şeraitini düşünmeyeceksin. Bu imkân ve şerait, çok namüsait bir mahiyette tezahür edebilir. İstiklal ve cumhuriyetine kastedecek düşmanlar, bütün dünyada emsali görülmemiş bir galibiyetin mümessili olabilirler. Cebren ve hile ile aziz vatanın bütün kaleleri zapt edilmiş, bütün tersanelerine girilmiş, bütün orduları dağıtılmış ve memleketin her köşesi bilfiil işgal edilmiş olabilir. Bütün bu şeraitten daha elim ve daha vahim olmak üzere, memleketin dâhilinde iktidara sahip olanlar, gaflet ve dalalet ve hatta hıyanet içinde bulunabilirler. Hatta bu iktidar sahipleri, şahsi menfaatlerini müstevlilerin siyasi emelleriyle tevhit edebilirler. Millet, fakruzaruret içinde harap ve bitap düşmüş olabilir.
Ey Türk istikbalinin evladı! İşte, bu ahval ve şerait içinde dahi vazifen, Türk istiklal ve cumhuriyetini kurtarmaktır. Muhtaç olduğun kudret, damarlarındaki asil kanda mevcuttur.
Dünyada her şey için, maddiyat için, maneviyat için, hayat için, muvaffakiyet için en hakiki mürşit ilimdir, fendir. İlim ve fennin haricinde mürşit aramak gaflettir, cehalettir, dalalettir.
Efendiler ve ey millet! İyi biliniz ki, Türkiye Cumhuriyeti şeyhler, dervişler, müritler, mensuplar memleketi olamaz. En doğru, en hakiki tarikat, tarikatımedeniyedir. Medeniyetin emir ve talep ettiğini yapmak insan olmak için kâfidir.
Cumhuriyet Halk Fırkasının müstakar umumi siyasetini şu kısa cümle açıkça ifadeye kâfidir zannederim: “Yurtta sulh, cihanda sulh için çalışıyoruz.”
Ne kadar zengin ve müreffeh olursa olsun istiklalden mahrum bir millet, beşeriyetimütemeddine muvacehesinde uşak olmak mevkiinden yüksek bir muameleye kesbiliyakat edemez.
Hiçbir zaman hatırlarınızdan çıkmasın ki, Cumhuriyet sizden “fikri hür, vicdanı hür, irfanı hür” nesiller ister.
Beni görmek demek behemehâl yüzümü görmek değildir. Benim fikirlerimi, benim duygularımı anlıyorsanız ve hissediyorsanız bu kâfidir.